دانشـگـاه (الاَزهـر ) | 01. دوستى ,

دانشـگـاه (الاَزهـر )

محمّد هادى خالقى

 

 

در نزدیكى ساحل شرقى نیل و در بخش قدیمى پایتخت مصر، معنویت و شكوه بنایى كهن، چشم و دل هر بیننده را به تماشا و درنگ وامى دارد؛ بنایى اسلامى، با گنبدها و گلدسته هاى كوچك و بزرگ كه مصریان آن را (الجامع الأزهر الشریف) مى خوانند.

مسجد جامع (الازهر) با دو كاركرد هماهنگ دینى و علمى اش، بیش از هزار سال است كه فروغ آگاهى و بیدارى را در دل و جان و اندیشه مردم این سرزمین، فروزان نگاه داشته و در برابر سیلابهاى فتنه و در توفانهاى حوادث، همچنان روشن و روشنى بخش باقى مانده است.

 

تأسیس قاهره و بناى الازهر

شهر قاهره، در سال 358قمرى/969میلادى، پس از فتح مصر به دست سپاهیان (المعزّ) فاطمى،1 توسّط (جوهر) كاتب، سردار بزرگ فاطمیان (كه از مسلمانان جزیره سیسیل بود) بنیاد نهاده شد.

از آنجا كه فاطمیان بر مذهب تشیع اسماعیلی2 بودند، پیوسته از شرق و غرب و نیز از درون ممالك فتح شده، تحت فشار مذاهب اهل سنّت قرار داشتند. بدین سبب، نخستین اقدام جوهر، پس از استوار سازى پایتخت، آغاز بناى مسجدى جامع (به سال 359ق/970م) در مركز شهر قاهره بود كه به تدریج ـ از آن رو كه فاطمیان خود را فرزندان فاطمه زهرا(س) مى دانستند ـ (الجامع الازهر) نامیده شد؛ نامى كه مشتقّ از لقب دختر زهد پیشه و فرزانه رسول خدا و یادآور وى بود.

مساجد جامع در آن روزگار، پایگاه اصلى ترویج مذهب حاكم بر جامعه و محلّ برگزارى نمازهاى عید و جمعه بودند كه معمولا به امامت شخص حاكم اقامه مى شد و مؤمنان بسیارى از دور و نزدیك، براى شنیدن خطبه هاى نماز و آگاهى از مسائل دین و دنیاى خویش، در آنجا گرد مى آمدند. هر جامع به طور معمول، محلّ تدریس استادانى در رشته هاى قرائت و حفظ قرآن، تفسیر، حدیث، فقه، عقائد، هیئت و…بود و كتابخانه اى داشت و بناها و بستانهایى نیز بر آن، وقف مى شد.

مسجد جامع قاهره (الازهر) نیز همچون سایر مساجد جامع سرزمین هاى اسلامى، از آغاز افتتاح در سال 361ق/972م، به پایگاه مركزى دین و دانش در سرزمین هاى خلافت فاطمى بدل گشت و وظیفه آشنا سازى مصریان با مذهب جدید (تشیع اسماعیلى) و تحكیم مبانى اعتقادى آنان را به خوبى انجام داد و بویژه، مبلّغان بسیارى تربیت كرد كه این مذهب را در گوشه و كنار ممالك اسلامى ـ از اروپا و غرب آفریقا گرفته، تا شام و فلسطین و حجاز، و تا عراق و خراسان و ماوراء النهر ـ پراكندند.


آغاز تدریس در الازهر

نخستین كسى كه تاریخ از او به عنوان مدرّس مسجد جامع قاهره سخن گفته، على بن نعمان (قاضى القضات مصر) است كه مى دانیم به سال 365ق/975م، در الازهر، حلقه هاى درس فقه و حدیث و قضا و… داشته (كه طالبان علم براى شركت در آنها مى بایست ثبت نام مى نموده اند) و كتابهاى پدرش3 را تدریس مى نموده است.

همچنین شایسته است كه از ابن كلّس4 یاد كنیم كه محضر درس فقه وقضاى شیعه را در الازهر اداره مى كرد و نخستین كسى بود كه نظام آموزشى خاصّى براى تحصیل و تدریس در این جامع، تدوین نمود و با همّت خویش و جلب موافقت خلیفه (العزیز باللّه)، از سال 378ق، آن را به اجرا گذاشت.

نخستین دانشجویان الازهر كه به دستور خلیفه از آنان ثبت نام به عمل آمد، 35تن (از سرزمین هاى مختلف) بودند كه پس از ثبت نام، مقرّرى ثابت ماهیانه دریافت مى كردند و خانه اى از موقوفات مسجد جامع در همان نزدیكى و نیز كتاب و دفتر و امكانات لازم دیگر در اختیارشان قرار گرفت.

العزیز باللّه، به توسعه الازهر همّت گماشت و رواقهاى جدید و حجره ها و استراحتگاه هایى براى اساتید و دانشجویان (و نیز مساكین و مسافران و دیگر مجاوران) و نسخه هاى متعدّدى از قرآن و كتابها و وسایل آموزشى مورد نیاز (چون اسطرلاب، ابزارهاى طبابت، ظروف داروسازى، و…) بر آنان وقف كرد.

بدین ترتیب، آموزش عالى در (الازهر) آغاز گردید و خیلى زود به وسیله حكومتهاى دیگر اسلامى مورد تقلید قرار گرفت. تأسیس مدارس نظامیه توسّط خواجه نظام الملك طوسى (كه به تعالیم مذهب شافعى اختصاص داشت و تبلیغات اسماعیلیان را پاسخ مى گفت) یكى از آن نمونه هاست.


تنوّع دانشها در (الازهر)

اگرچه پنج رشته: عقائد، تفسیر، فقه، حدیث و ادبیات، محور آموزش در جامع الازهر بوده اند، امّا هر از چندى، رشته اى دیگر از علوم و فنون بر آنها افزوده شده، یا یكى از آنها رونق و اقبال عمومى بیشترى یافته است.

برخى دروسى كه در طول قرون در این دانشگاه بزرگ اسلامى ارائه شده اند، عبارت اند از: علوم قرآنى و تفسیر، علوم حدیث، ادبیات، كلام و عقاید، منطق و فلسفه، هیئت، ریاضیات، فقه و اصول، قضا، طب، داروسازى، فیزیك، اخلاق و عرفان، تصوّف، و… كه در دوره معاصر، دانشهاى جدید نیز بر آنها افزوده شده است.

این دانشگاه در حال حاضر، تقریبا در تمامى رشته هاى اصلى علوم (علوم نظرى، علوم تجربى، علوم فنّى و مهندسى، علوم پزشكى، علوم انسانى، فلسفه، زبانهاى خارجى) تا مقطع دكترا، دانشجو مى پذیرد.

برخى هنرها و حرفه ها كه از گذشته دور، همواره در این دانشگاه اسلامى آموخته شده و همچنان مورد توجّه اند، بدین قرارند: فنون قرائت قرآن، شعر و سرود، خوشنویسى، تذهیب، جلدسازى كتاب و صحّافى، فنّ خطابه و وعظ، و…؛ به علاوه، دانشگاه الازهر، هم اكنون مجموعه گسترده اى از هنرستانهاى فنّى و حرفه اى را در سراسر مصر، تحت پوشش دارد.

 

تنوّع دانشجویان و اساتید در (الازهر)

تنوّع مذهبى، زبانى، نژادى و سرزمینى استادان و دانشجویان الازهر، پیوسته جالب توجّه بوده است. نامگذارى رواقها، ایوانها، تكیه ها و دروازه هاى جامع الازهر به نام اقوام و ممالك و مذاهب گوناگون، شاهدى بر این مدّعاست.5

از این گذشته، سابقه روشنى از تحمّل آرا و عقاید دیگران،6 مناظره و گفتگو با استاد و در محضر استاد، و پرهیز از تعصّبات قومى و سرزمینی7 در تاریخ این دانشگاه به چشم مى خورد.

همچنین از آغاز تأسیس الازهر به این سو، پیوسته به نام زنان فرزانه اى برمى خوریم كه به تحصیل و تدریس در این نهاد دینى و علمى، اشتغال داشته اند8 و از 1378قمرى تا كنون، دانشگاه دختران الازهر، بزرگترین مركز آموزشى ویژه زنان در سراسر مصر است.

ویژگى تاریخى دیگر الازهر، كوشش در آموزش معلولان جسمى است كه هیچ گاه در آنجا به سبب نابینایى، ناشنوایى، و… از آموزشهاى مذهبى و فراگیرى دانشهاى مورد علاقه خویش، محروم نشده اند.9


تحوّلات آموزشى در (الازهر)

الازهر، پس از عصر طلایى فاطمیان و با غلبه صلاح الدین ایوبى بر مصر، مورد بى مهرى قرار گرفت و مذهب رسمى آن، تحت فشار ایوبیان،10 به مذهب شافعى تغییر یافت و آموزشهاى علمى آن، به فقه و علوم حدیث و قرآن، محدود شد.

با آغاز حكومت ممالیك،11 رونق نسبى به الازهر بازگشت و سه مدرسه در جوار آن تأسیس و بر آن، وقف شد.

سلاطین عثمانى12 نیز اگرچه حنفى مذهب بودند و تعالیم و نفوذ معنوى الازهر را بر نمى تابیدند، امّا به دلایل سیاسى ـ اجتماعى، 13 از دخالت در كار این نهاد علمى پرهیز نموده، از اواخر قرن یازدهم هجرى، به تعیین یكى از اساتید الازهر (به پیشنهاد خود ایشان) به عنوان شیخ الازهر و صدور حكم رسمى براى وى (به عنوان مفتى سرزمین مصر) اقدام كردند.14

نخستین گواهى رسمى الازهر، در سال 1288ق/1871م، صادر شد. بدین ترتیب كه شیخ الازهر (شیخ محمد مهدى عباسى) به تشویق سید جمال الدین اسد آبادى ـ كه در آن زمان از استادان این دانشگاه بود ـ مقرّراتى براى امتحان استادى وضع كرد و براى برخى فارغ التحصیلان، گواهى رسمى صادر نمود تا آنان بتوانند به امر تدریس و قضا و صدور فتوا در شهرها و سرزمین هاى خویش، اشتغال ورزند.15

شیخ محمد عبده، از استادان الازهر، وقتى به مقام مفتى بزرگ مصر و ریاست اوقاف و دیوان قضا رسید، به سال 1313ق/1895م، با همكارى شیوخ الازهر، در این جامع شریف، دارالعلوم (مركز تربیت معلّم) تأسیس كرد و علوم جدید را ـ كه به شدّت مورد نیاز جامعه مصر بود ـ وارد نظام آموزشى الازهر نمود، تا محصّلان این رشته ها نیز (همچون دوره فاطمیان) از آموزشهاى دینى بهره مند گردند.

وى همچنین كتابخانه هاى رواقهاى گوناگون الازهر را جمع آورى و ادغام نمود و با مساعدت خدیو مصر،16 مدرسه قضات را ضمیمه الازهر ساخت. از این زمان بود كه نظام آموزشى الازهر، شكل امروزین به خود گرفت و مدرك فارغ التحصیلان این مجموعه، رسمیت یافت.


تأسیس دانشگاه

و سرانجام در 1355ق/1936م، شیخ محمد مصطفى مراغى با توسعه بخشیدن به خدمات علمى و آموزشى جامع شریف، دانشگاه الازهر (جامعة الأزهر) را تأسیس نمود كه شامل سه دانشكده (شریعت) و (ادبیات عرب) و (اصول دین) مى شد.17

وى همچنین در بیرون از مجموعه بناهاى جامع الازهر، اداره مركزى و كوى دانشگاه (شامل خوابگاه ها، مجموعه ورزشى، درمانگاه) و كتابخانه بزرگ دانشگاه را بنیاد نهاد كه به دانشجویان و اساتید، خدمات قابل توجّهى ارائه مى كرد.

دانشگاه الازهر، به تدریج، شعبه هایى در سایر شهرهاى مصر: اسیوط، اسكندریه، طنطا، دمنهور، فیوم، زقازیق، منصوره، شبین الكوم، و…) ایجاد نمود؛ تا جایى كه در هزاره تأسیس این دانشگاه (1378ق/1959م) آموزش پیش دانشگاهى و نیز آموزشهاى مذهبى در كلیه مدارس مصر، بر عهده این دانشگاه بود و رقم دانشجویان الازهر، به حدود چهل هزار نفر مى رسید.

شیخ محمود شلتوت كه در هزاره تأسیس دانشگاه الازهر، ریاست آن را برعهده گرفته بود، سه یادگار بزرگ از خود بر جاى گذاشت: نخست آنكه مذهب شیعه امامیه (دوازده امامى) را بر مذاهب رسمى اسلامى موجود در الازهر افزود و فقه و حدیث اهل بیت را (در كنار دیگر مذاهبى كه در دانشكده شریعت تدریس مى شدند) رسمیت بخشید. دیگر اینكه دانشكده هاى پزشكى، علوم و فنّى را در دانشگاه الازهر، تأسیس كرد كه كلیه دانشجویان آنها نیز ـ همانند سه دانشكده پیش گفته، امّا در سطحى محدودتر ـ با عقاید، قرآن، حدیث، احكام، تاریخ اسلام و اخلاق اسلامى آشنا مى شوند. سوم آنكه دانشگاه دختران الازهر را ایجاد كرد كه دانشكده ها، دبیرستان ها و هنرستان هاى دخترانه بسیارى را در سراسر مصر، تحت پوشش دارد.

دانشگاه الازهر، هم اكنون، بیش از 130 هزار دانشجو دارد كه در 55 دانشكده در سراسر مصر به تحصیل مشغول اند.

حصیل در این دانشگاه براى مصریان، رایگان است و به دانشجویان نیازمند، كمك هزینه تحصیلى نیز تعلّق مى گیرد. دانشجویان جویاى كار، مى توانند در امور خدماتى و آموزشى دانشگاه و مراكز وابسته به آن (دبیرستان ها، هنرستان ها، مراكز تحقیقات) به كار پاره وقت اشتغال ورزند.

آموختن یك زبان خارجى در الازهر، اجبارى است و این دانشگاه، در مقطع دكترا، با برخى دانشگاههاى اروپایى، مبادله دانشجو دارد.18


الازهر و علوم اسلامی


ادامه مطلب
ارسال شده توسط: شادیبا
نوشته های پیشین


صفحات: 1 2 3
ساخت وبلاگ در میهن بلاگ

شبکه اجتماعی فارسی کلوب | اخبار کامپیوتر، فناوری اطلاعات و سلامتی مجله علم و فن | ساخت وبلاگ صوتی صدالاگ | سوال و جواب و پاسخ | رسانه فروردین، تبلیغات اینترنتی، رپرتاژ، بنر، سئو