یک کتاب در یک مقاله: مهارت های زندگی | 8. مهارت‏هاى زندگى ,

یک کتاب در یک مقاله:

مهارت­هاى زندگى، كریس.ال.كلینكه، ترجمه: شهرام محمّدخانى، تهران: سپند هنر.

حمزه عبدى

 

هیچ دوره‏اى از ادوار تاریخى، حركت سریع توسعه را آن‏گونه كه عصر ما در حال آزمودن آن است، نیازموده و همین پیشرفت سریع، مشكلات زیادى را فراروى افراد جوامع مختلف قرارداده است. یك شخص در طول زندگى خود باید مهارتهاى زیادى را بیاموزد تا بتواند گلیم خود را از آب درآورد؛ رانندگى ماشین، موتور و دوچرخه، استفاده از انواع مختلف سخت افزارها و نرم‏افزارهاى رایانه‏اى، آشنایى با سیستمهاى پیچیده بوروكراسى براى انجام دادن كارهاى ادارى روزمره، و... حتى یك خانم در آشپزخانه باید با وسایل مختلف برقى، آشنایى لازم را داشته باشد تا بتواند یك وعده غذا تهیه كند.

جالب اینجاست كه این مشكل حتى در پیشرفته‏ترین كشورها نیز وجود دارد و بسیارى از كتابهاى روانشناسى، مباحثى را به عنوان «فنْ هراسى» مطرح كرده‏اند.

بسیارى از افراد هستند كه از كار با رایانه هراس دارند و به سختى مى‏شود شیوه كار آن را به آنها آموخت.
تمام این موارد، بخشى از پیچیدگى جامعه ماست.

به موازات پیچیده شدن ابزار، روابط نیز بسیار پیچیده شده است. روستاها و شهرهاى كوچك به كلان‏شهرهاى بزرگ تبدیل شده‏اند، كنترل اجتماعى آشنایان، دوستان و فامیل به حدّاقل رسیده است، امكانات امنیت شهرى با تمام پیشرفتهاى خود، در قبال انبوه مشكلات این كلان‏شهرها و پیچیدگى آنها، بسیار اندك مى‏نماید.

حال اگر مشكل كار، مسكن و تحصیل را هم كنار آنها بگذاریم، خود، مثنوى هفتاد من مى‏شود.

امّا اینكه حل این مشكلات تا چه اندازه‏اى به عهده نهاد حكومت است، از بحث ما خارج است و اكنون آنچه كه محور بحث ما را تشكیل مى‏دهد آن است كه عده‏اى در مقابل این مشكلات، آسیب‏پذیرند و گاه، زندگى را بیش از حد براى خود و اطرافیان تلخ و گزنده مى‏كنند. مخصوصاً تهى شدن انبان افراد از توشه معنویت و دین كه این شكنندگى را افزایش مى‏دهد.

آمار بالاى افسردگیهاى حاد و اضطراب و خودكشى در میان ثروتمندان جوامع پیشرفته، چه معنایى مى‏تواند داشته باشد؟

عجیب، آنجاست كه بسیارى از افراد، تازه بعد از حل كردن مشكلات مالى وقتى احساس مى‏كنند كه حالا دیگر وقت خوشگذرانى و لذّت بردن از زندگى است، دقیقاً در همین زمان، دچار مشكلات روحى شدید مى‏شوند.
بسیارى از روانشناسان، در چند دهه اخیر، براى رویارویى با این مشكلات، شیوه‏هایى را مورد آزمایش و تحقیق قرار داده‏اند تا بتوانند تا حدّى ـ آن‏قدر كه حوزه روانشناسى توانایى آن را دارد ـ این مشكلات را كمتر كنند.
كتاب معرّفى شده در این مقاله، با عنوان اصلىِ «
Coping with life challenges» نوشته كریس.ال.كلینكه، كه در جهت ایجاد مهارتهاى زندگى نوشته شده است، تكنیكهایى (راهكارهایى) را براى مقابله با چالشهاى (بحرانهاى) زندگى ارائه مى‏دهد؛ چالشهایى مثل: اضطراب، افسردگى، تنهایى، كمرویى، شكست، و....

اوّلین و عمومى‏ترین بحث، مفهوم «مقابله»(1) است.

 

آغاز مقابله: ارزیابى

بحث را با تعریف و توصیف چگونگى فرایند مقابله شروع مى‏كنیم. براى این كار، بهتر است ابتدا مفهوم «ارزیابى» را بررسى كنیم.

لازاروس (R.S.Lazarus) و فولكمن(Folkmam)، دو نوع ارزیابى را مشخص كرده‏اند: ارزیابى اولیه‏(2) و ارزیابى ثانویه.(3) هنگامى كه با مشكل یا فشار روانى مواجه مى‏شویم، اوّلین كار، مشخص نمودن این است كه: آیا واقعاً در وضعیتى بالقوّه تهدید كننده قرار گرفته‏ایم یا نه؟ بنابراین، از خود مى‏پرسیم: «آیا این مسئله ارزش ناراحتى را دارد یا خیر؟». این، ارزیابى اوّلیه است.

ارزیابى اوّلیه با سلامت جسم و روان ما مرتبط است. اگر تشخیص دادیم كه واقعاً در موقعیت خطرناكى قرار گرفته‏ایم، مجدداً از خود مى‏پرسیم: «آیا مى‏توانیم براى نجات خود از این وضعیت، كارى كنیم؟». این، ارزیابى ثانویه است.

 

سه ویژگى «مقابله»

لازاروس و فولكمن، براى «مقابله» با بحران، سه ویژگى مهم برشمرده‏اند:

الف) مقابله، مستلزم مقدارى تلاش و برنامه‏ریزى است.

ب) واكنشهاى مقابله‏اى ما در برابر بحرانها، همیشه ثمربخش نیستند؛ یعنى شخص نباید توقّع داشته باشد در همه موارد، مشكلات به طور كامل حل شود. همین كه شخص قبول كند كه شكست گاهگاهى هم بخشى از رخدادهاى طبیعى براى هر كس محسوب مى‏شود، دیگر ناكامى و شكست، مساوى با ناامیدى مطلق نخواهد بود.

ج) مقابله، فرایندى است كه باید به تدریج و در طول زمان، انجام شود.

 

دو راهبرد مهم براى «مقابله»

لازاروس و فولكمن، دو شكل مقابله را مشخص كرده‏اند: مقابله متمركز بر مشكل و مقابله متمركز بر هیجان.
راهبرد متمركز بر مشكل مى‏تواند معطوف به درون یا معطوف به بیرون باشد. هدف راهبردهاى مقابله‏اى معطوف به بیرون، تغییردادن موقعیت یا رفتارهاى دیگران است. در صورتى كه راهبردهاى مقابله‏اى متوجّهِ درون، شامل تلاشهایى است كه براى بررسى مجدّدِ نگرشها و نیازهاى خود و كسب و مهارتها و پاسخهاى تازه به عمل آید.

مقابله متمركز بر هیجان، معطوف به مهار ناراحتى هیجانى است. راهبردهاى مقابله‏اىِ متمركز بر هیجان، شامل: تمرین جسمانى،(4) مراقبه،(5) بیان احساسات و جستجوى حمایت است.

در بیشتر موقعیتها، احتمالاً تركیب این دو راهبرد، مفیدتر خواهد بود. به عنوان مثال، وقتى خود را براى یك مصاحبه شغلى آماده مى‏كنید، مى‏توانید پاسخهاى خود را تمرین كنید و لباس مناسبى بپوشید (متمركز بر مشكل) و نگرشى غیر دفاعى اتخاذ كرده، آرام باشید(متمركز بر هیجان).

یا زمانى كه قرار است با فرد مهمّى ملاقات كنید، مى‏توانید با حفظ خونسردى (متمركز بر هیجان) و با استفاده از مهارتهاى ارتباطى مؤثر (متمركز بر مشكل) با این موقعیتْ مقابله كنید.

البته به طور جزئى‏تر، بررسیهایى انجام شده است كه شیوه‏هاى مقابله را با توجه به نتایج حاصل از نظریه‏هاى شخصیت، درباره نحوه برخورد افراد با رویدادهاى تنش‏زا مشخص مى‏كند. سازگارترین روش براى مقابله با مشكلات زندگى، یك رویكرد فعّالِ متّكى به خود، از قبیل برنامه‏ریزى و مسئله‏گشایى است.

میزان معقولى از اجتماعى بودن و برونگرایى نیز مى‏تواند سودمند و مفید باشد. صفات «برونگرایى» و «اجتماعى بودن»، به شما كمك مى‏كند تا در موقع لزوم، فعّالانه با مشكلاتْ مقابله كنید و در زمان مناسب، از دیگران كمك بگیرید.

مقابله با مشكلات از طریق اجتناب از آنها، یا انكار كردن مسائل، و نیز واكنشهاى شتاب‏زده و تكانشى (هیجانى)، هیچ‏گاه سازگارانه و مفید نیستند.

 

شناخت سبكهاى شخصیتى «انطباقى (سازگارانه)»(6)

آگاهى از سبك شخصیتى خود براى داشتن «مقابله»اى موفقیت‏آمیز با مشكلات، مفید و سودمند است. از آنجا كه سبكهاى شخصیتى عمیقاً با نحوه ادراك و تفسیر فرد از جهان و واكنش او به رویدادهاى تنش‏زا مرتبط است، طبیعى است كه برخى سبكهاى شخصیتى از سبكهاى شخصیتىِ دیگر، انعطاف پذیرتر باشند.
افرادى كه داراى سبك شخصیتى انعطاف‏ناپذیر هستند و همچنین كسانى كه نمى‏توانند پاسخهاى خود را با تقاضاهاى یك موقعیت خاصْ منطبق سازند، بدترین و نامناسب‏ترین واكنشها را نسبت به مشكلات زندگى نشان مى‏دهد.

یكى از نظریه‏هاى شخصیت كه تأثیرگذارى و كارایى‏اش در پیش‏بینى رفتار انطباقى و غیرانطباقى كاملاً شناخته شده است، «نظریه پنج عاملى» است.

 

نظریه پنج عاملى

نظریه پنج عاملى، پنج سبك شخصیتى مجزّا را مشخص مى‏كند: روانْ رنجورْ خویى،(7) برون‏گرایى،(8) آزاداندیشى،(9) همنوایى‏(10) و وظیفه‏شناسى.(11)

الف) روانْ رنجور خویى: «اغلب احساس درماندگى مى‏كنم. منتظرم كه دیگران به من بگویند چه كنم». «اغلب نگران و مضطربم». «با دیگران، جور نیستم. اگر دیگران به من احترام نگذارند از دستشان عصبانى مى‏شوم. وقتى كارها خراب مى‏شود، افسرده مى‏شوم و دست از كار مى‏كشم».

ب) برون‏گرا: «دوست دارم در كنار دیگران باشم، با آنها شوخى كنم و بخندم. شخصى پركار، خوشحال، پرحرف و پر انرژى هستم. بیشتر وقت خودم را با دیگران مى‏گذرانم».

ج) آزاداندیش: «به ادبیات، شعر و هنر علاقه‏مندم. كنجكاو هستم». «از تجربه كردن ایده‏هاى جدید لذّت مى‏برم. راههاى جدیدى را براى حل مشكلات آزمایش مى‏كنم».

د) همنوایى: «سعى مى‏كنم نسبت به همه مؤدّب باشم. به ندرت وارد مشاجرات مى‏شوم. معمولاً به افراد دیگر اعتماد مى‏كنم. دیگران مرا فردى صادق و درستكار مى‏دانند».

ح) وظیفه‏شناسى: «از چیزهایى كه به من تعلّق دارد، خوب مواظبت مى‏كنم. بسیار قابل اعتماد هستم. بسیار منظم هستم. به كار خودم افتخار مى‏كنم».

اینها نمونه جملاتى بود كه افراد با گروههاى شخصیتى مذكور، معمولاً از این جملات در معرفى خود و كارهاى مربوط به خود، استفاده مى‏كنند.

مگ كرایى، یكى از نظریه‏پردازان شخصیت معتقد است كه سبك شخصیتى هر كس نسبتاً پایدار است. البته این به آن معنا نیست كه فرد، اصلاً نمى‏تواند تغییر یابد؛ امّا آنچه كه در اینجا مهم است، آن است كه شخص با توجه به سبك شخصیتى خود و با شناخت توانمندیهاى خود، بتواند به آسانى روش مناسبى را براى برخورد با موقعیت خاص، انتخاب نماید.

براى مثال، اگر دو نفر با مُدل شخصیتى «آزاد اندیش» و «روانْ رنجور» با مشكلى به ظاهر شبیه به‏هم برخورد كنند، اگر خصوصیت شخصیتى خود را رعایت نمایند، باید عكس العمل متفاوتى را نشان دهند.
شاید به همین دلیل باشد كه بسیارى از مشاوران ازدواج، تطابق سبك شخصیتى زوجین را توصیه مى‏كنند.

 

شناختى نگرها چه مى‏گویند؟

یكى از شیوه‏هاى مقابله‏اى كه به شیوه‏هاى شناختى‏(12) بازمى‏گردد، مطالبى است كه الیس و بِك گفته‏اند.

نها معتقدند كه زیربناى مشكلات روانى ما، نوع اندیشه‏هایى است كه در ذهن ما مى‏گذرد:

ـ «افرادى كه براى من مهم هستند، باید همیشه مرا دوست داشته باشند».

ـ «مردم نباید رفتار سردى با من داشته باشند. اگر این كار را بكنند، معلوم است كه افراد خوبى نیستند».

ـ «وقتى كارها آن‏طور كه من مى‏خواهم پیش نمى‏رود، وحشتناك است».

ـ «من باید همیشه موفق باشم».

الیس اظهار مى‏دارد كه این نوع ارزیابیها نامعقول و غیر منطقى‏اند؛ زیرا واقع‏بینانه نیستند و به تجارب منفى منجر مى‏شوند. براى مقابله با این ارزیابیها باید به مرور زمان و تمرین، این اندیشه‏هاى اشتباه به اندیشه‏هاى صحیح و منطقى تبدیل شوند. آن‏گاه، آثار روانى مثبت، آشكار خواهند شد. البته درمان در حالتهاى اختلال پیشرفته باید توسّط كارشناسان روانشناسى بالینى انجام شود.

در بخشهاى مختلف كتاب مورد بحث، شیوه‏هاى بسیار زیادى براى مقابله با مشكلات مختلف ارائه شده است كه در اینجا، تنها به فهرست بعضى مباحث مهم، اشاره مى‏شود:

كارآمدى،(13) یكى از مباحث مهم در مقابله با مشكلات است.

استفاده از سیستمهاى حمایتى، مسئله‏گشایى، خود آرام‏سازى، حفظ كنترل درونى، حرف زدن با خود به هنگام مواجهه با مشكل، شوخ‏طبعى، ورزش و پاداش دادن به خود، هشت مهارت مهم «مقابله‏اى» است كه در این كتاب، بحث شده‏اند كه امیدوارم بعضى از موارد آن را در آینده‏اى نزدیك (در شماره‏هاى بعدى مجله) مورد بررسى قرار دهم.

بعد از بحث مقابله به شكل عمومى و كلى، نویسنده كتاب، مقابله با مشكلات خاص (مثل: اضطراب، كمرویى، افسردگى و...) را مورد ارزیابى قرار مى‏دهد كه متأسّفانه مجال كم این مقاله، فرصت سر زدن به این مباحث را به ما نمى‏دهد.

پی­نوشت­ها:

1.   Coping.

2.   Primary appraisal.

3.   secondary appraisal.

4.   Physical exeyciee.

5.   Meditation.

6.   personality styles.

7.   newatieism.

8.   extravrtion.

9.   openness.9.

10.   agreableness.

11.   conscientiousness.
12. شناختى نگرى، روشى كلّى در روانشناسى است كه بر فرایندهاى درونى روانى تأكید مى‏كند و ذهن را پردازشگر فعّال مى‏داند كه اطلاعات در درون آن به شكل گسترده و وسیع، مورد پردازش قرار مى‏گیرد و بر حالتهاى روانى هر فرد، تأثیر مستقیم دارد.

لذا افرادى كه به «شناخت درمانى» اعتقاد دارند، مثل آرون بك و آلبرت الیس، با شیوه‏هایى، اطلاعات را تغییر مى‏دهند. آنها نشان دادند كه بسیارى از حالتهاى روانى، به خاطر نوع اندیشه‏اى است كه در ذهن فرد، جاى‏گیر شده است.

13.self ـ efficacy

 


ارسال شده توسط: شادیبا
نوشته های پیشین


صفحات: 1 2 3 4 5 6
ساخت وبلاگ در میهن بلاگ

شبکه اجتماعی فارسی کلوب | اخبار کامپیوتر، فناوری اطلاعات و سلامتی مجله علم و فن | ساخت وبلاگ صوتی صدالاگ | سوال و جواب و پاسخ | رسانه فروردین، تبلیغات اینترنتی، رپرتاژ، بنر، سئو