سه نکته درباره پوشش | 6. عفاف ,

سه نکته درباره پوشش

سه نکته درباره پوشش

مهدی مهریزی

مقدمه

امروزه پرسش‏ها و ایرادها در زمینه مسائل دینی رو به فزونی است و حجاب نیز از آن، مستثنا نیست. مسئله پوشش از زوایای متعدد و از دیدگاه علوم امروزی، مورد کندوکاو قرار گرفته و نقّادی شده است. با این همه، نوشته‏ای که یکایک این پرسش‏ها را از همان زاویه و نگرش پاسخ دهد، در دست نیست. از «مسئله حجاب» نوشته شهید مطهری که بگذریم، غالب کتب و نوشته‏ها، حجاب را از جنبه‏های اخلاقی و فقهی مورد تحقیق قرار داده‏اند. با این‏که این موضوع، بجز ابعاد اخلاقی و فقهی، دارای بعد کلامی است و شبهات برونْ‏دینی را نمی‏توان با پاسخ‏های اخلاقی و فقهی پاسخ گفت. بلکه هر شبهه‏ای پاسخی از سنخ خود را می‏طلبد .

بیش از یکصد سال است که درباره حجاب دینی در میان منتقدان، بحث و گفتگوست. در این زمینه هم نویسندگان مسلمان به نقد و بررسی پرداخته‏اند و هم غربیان. قاسم امین، طاهر حدّاد، نظیره زین‏الدین، جمیل صدقی زهاوی، رصافی، رجب بیومی، عبدالقادر مغربی و ...(در میان عرب زبان‏ها) ( 1 )

و قرة العین، میرزا آقاخان کرمانی، شیخ احمد روحی، ملک المتکلمین، میرزا جهانگیرخان شیرازی، اعتصام الملک، میرزافتحعلی آخوندزاده و ...(از ایرانیان) در این زمینه‏ها به ایراد و نقد، رو کرده‏اند .

در میان غربیان نیز کسانی چون فروید ( 2 )

( 1856 – 1939 م ) و راسل ( 3 )

( 1872 – 1969 م ) به نقد و اشکال پرداخته‏اند. این روند در دوران معاصر، بویژه پس از پیروزی انقلاب اسلامی در ایران و سرعت‏گرفتن حرکت‏های اسلامی و دینی، همچنان ادامه یافته و بلکه شدت گرفته است؛ زیرا گروه‏های مخالف و ناراضی جمهوری اسلامی ایران نیز به جمع ناقدان پیوسته و در نشریه‏های خارج از کشور، میدان‏دار این قبیل نظریه‏ها شده‏اند .

امروزه نیز می‏توان از نویسندگانی چون نوال سعداوی ( 4 )

محمد سعید عشماوی ( 5 )

و ... در جهان اسلام نام برد که به نقد دیدگاه‏های دینی در باب حجاب نظر داشته‏اند. در این گفتار برآنیم تا سه ایرادِ مطرح شده درباره حجاب مطلوب اسلام را در یک سازمان منطقی، مورد تأمل و نقد قرار دهیم .

پیش فرض ها

قبل از ورود، بایسته است که برخی پیش فرض‏ها و اصول موضوعه را فهرست‏وار مرور کنیم تا هنگام نقّادی ایرادها، دچار تطویل و تکلّف نگردیم :

یک . آدمی دارای نیازهای متعدد و گوناگون مادی و معنوی است که سعادت و خوش‏بختی وی، در گرو رشد و تکاملِ هماهنگ و تعدیل یافته آنهاست . بدین معنا که اگر هر یک از رشد و تعدیل منظور نگردد، به همان میزان، از کمال و تعالی محروم می‏ماند. در سایه این تعدیل و هماهنگی، رهایی از فربهی و تورم، امکان‏پذیر است .

دو . غریزه جنسی، برای زندگی، بسان خودِ حیات، ضرورت دارد. این غریزه و دیگر غرایز مادی به منزله موتور زندگانی‏اند. از این‏رو نمی‏توان آنها را نمودهای منفی حیات تلقی کرد، اما باید توجه داشت این غریزه بخشی از نیروهای وجود آدمی است که باید همراه با سایر نیروها مورد توجه قرار گیرد .

سه . در میان تمام اقوام و ملل، هرزگی و بی‏بندوباری امری نکوهیده و مضر به شخصیت فردی و اجتماعی انسان محسوب می‏شود. در تمام ادیان الهی بر این نکته تأکید شده و حتی فیلسوفانی که به لذتگرایی معروف‏اند آن را تقبیح کرده‏اند. درباره «یانگ چو» فیلسوف لذتگرای قرن پنجم تا سوم پیش از میلاد گفته‏اند :

« نباید فراموش کرد که یانگ چو با این‏که خواستار لذت‏های حسی بود، ولی علیه زیاده‏روی‏ها و هرزگی‏ها که از دیدگاه او و مکتبش ویرانگر طبیعت انسان است، به مقابله برمی‏خاست » . ( 6 )

این امر می‏تواند نشانگر این حقیقت باشد، که فطرت انسانی با آزادی‏های بی‏حد غریزه جنسی سازگاری ندارد. تحدید و مهار کردن آن با توجه به سایر نیروهای انسانی، لازم و مطلوب است .

چهار . در شریعت اسلامی برای پیشگیری از این انحراف، از یک‏سو حجاب و رعایت حریم از سوی زن و مرد توصیه شده و از سوی دیگر بر ازدواج، ترغیب شده است .

پنج . حجاب و پوششی که در این گفتار از آن دفاع می‏شود، خانه‏نشینی زن، یا قایم کردن وی نیست. بلکه نقطه مقابل هرزگی و لیبرالیسم جنسی (تبرّج) است. به تعبیر دیگر، در پس این مفاهیم این حقیقت القا می‏شود که قلمرو بروز جنسیّتِ زن و مرد، صحنه اجتماع نیست ، بلکه محیط خانواده است. آنچه صحنه اجتماع را به محیط عرضه جنسیّتْ بدل کند و زن و مرد را نه به عنوان دو انسان، بلکه به عنوان دو جنس، رو در رو کند مذموم و ناپسند است .

به گفته استاد مطهری :

« حقیقت امر این است که در مسئله پوشش - و به اصطلاح عصر اخیر: حجاب - سخن در این نیست که آیا زن، خوب است پوشیده در اجتماع ظاهر شود یا عریان؟ روح سخن این است که آیا زن و تمتعات مرد از زن باید رایگان باشد؟ آیا مرد باید حق داشته باشد که از هر زنی در هر محفلی حداکثر بهره‏ها را به استثنای زنا ببرد یا نه؟... پس روح مسئله، محدودساختن کامیابی‏ها به محیط خانوادگی و همسران مشروع، یا آزاد بودن کامیابی‏ها و کشیده شدن آنها به محیط اجتماع است » . ( 7 )

این معنا از حجاب، مورد تأیید متون دینی ماست و بسیاری از اندیشمندان اسلامی نیز بر آن تأکید دارند .

1 ) بی حجابی ، نه بی حیایی

گاه گفته می‏شود: «عفاف، غیر از حجاب است و چنین نیست که زنان اگر حجاب نداشته باشند، عفیف و پاکدامن نیستند». در همین زمینه، ویل دورانت می‏گوید :

« عفت با لباس پوشیدن، هیچ رابطه ندارد » . ( 8 )

گاه این مطلب از شخصیت‏های اسلامی نیز نقل می‏شود و زنان شمال ایران را مثل می‏آورند که آنان با آن‏که در شالیزارها با لباس خاص خود فعالیت می‏کنند و حجاب ویژه مورد نظر را ندارند، اما عفیف و پاک هستند . ( 9 )

و نیز می‏توان به زنان روستایی مثل زد که بی‏حجابی‏آنها، بی‏حیایی انگاشته نمی‏شود .

ما اگرچه عفاف و حجاب را یکی نمی‏دانیم لیکن با این تحلیل نیز مخالفیم. عفاف، حالتی درونی است و حجاب، به ظاهر و شکل برمی‏گردد و تفاوت آن دو، تفاوت ظاهر و باطن است .

و نیز می‏پذیریم که ممکن است افرادی عفیف و پارسا باشند، اما حجاب را به گونه‏ای که مورد توصیه شرع است دارا نباشند. ولی به این امر هم باید توجه کرد که این جدایی تا کجا می تواند ادامه یابد؟ آیا می‏تواند به عنوان یک قاعده عام درآید؟ اگر چنین است چرا تنها به زنان روستایی که تعداد اندکی از زنان را تشکیل می‏دهند استناد می‏شود؟ چرا زنان شهری مثال زده نمی‏شوند؟

بنابراین، امکان جدایی عفاف از پوشش، گرچه پذیرفته می‏شود، اما قانونگذار با توجه به اوضاع اجتماعی و روحیات و هوس‏های آدمی باید عموم را در نظر گیرد و قانون وضع کند؛ نه این‏که چون چند زن بدون حجاب، عفاف خود را حفظ می‏کنند قانون را بشکند .

از این گذشته، اگر زنان بدون حجاب، عفیف و پاک هستند، آیا مردان نیز چنین‏اند و هوسبازی نمی‏کنند و از هرزگی دست برمی‏دارند. حجاب زن و مرد، تدبیری است برای سلامت جامعه انسانی و در قانونگذاری باید این کلیّت، منظور گردد .

از سوی دیگر مگر می‏توان رابطه بین ظاهر و باطن را ندیده انگاشت. ظاهر، نشانه باطن است؛ مگر نه این‏که «رنگ رخساره خبر می‏دهد از سرّ ضمیر»؟ متانت در سلوک و رفتار ظاهری و سنگینی در انتخاب لباس و پوشش، از عفاف درونی خبر می‏دهد .

و نیز ظاهر بر باطن اثر می‏گذارد. مگر چنین نیست که رنگ لباس بر روان آدمی اثر می‏گذارد؟ مگر چنین نیست که نام افراد در شخصیت درونی آنها اثر می‏گذارد؟ همین گونه است پوشش و نوع لباس آدمی .

مسئله تأثیر ظاهر بر باطن، هم مورد تأیید اسلام است و هم دانش روان‏شناسی بر آن تأکید دارد .

در روایات اسلامی تعبیرهایی از این قبیل بسیار داریم :

« مصافحه کنید تا کینه ها از میان روند » . ( 10 )

« هنگام خشم ، با آب خنک وضو سازید » . ( 11 )

« نگاه کردن به آب و سبزی ها فرح بخش است » . ( 12 )

و ...

خلاصه آنکه : 1. قانونگذار نمی‏تواند یک فرد یا گروه اندک را ملاک وضع قانون قرار دهد2. ظاهر، نشانه باطن است. 3.  ظاهر، بر باطن و درون، تأثیر می‏گذارد .

2 ) تفاوت حجاب مرد و زن ، چرا ؟

چرا در حجاب و پوشش میان زن و مرد فرق گذاشته می‏شود؟ چرا زن باید خود را بپوشاند اما مرد آزاد است؟ در یکی از نشریات زنانه خارج از کشور، پس از نقل سخن یکی از نویسندگان، در مقام نقد نوشته است :

« ... وی در صحبت‏هایش حجاب و پوشش را فقط برای زن‏ها ضروری می‏داند؛ زیرا آنها، عامل فسادند و اگر زنی با معیارهای اسلامی راه نرود و نشستن و برخاستنش باعث ناراحتی «بعضی»ها شود، زن بی‏حیا محسوب می‏شود. پس بنابراین، بی‏عقل و سبک‏سر است و آن مردهایی که با حرکات زن دچار ناراحتی می‏شوند کاملاً عادی و به حق هستند. این زن است که باید متانت داشته باشد و کار حرام نکند، و زن است که باید اجازه ندهد که کسی به وی نگاه حرام بیندازد. و زن است که همیشه باید «ناموس» خود را بپوشاند و ... از وظایف مرد هیچ وقت کسی حرف نمی‏زند؛ زیرا مرد از نظر فقها آزاد خلق شده است » ( 13 )

همین مطلب را استاد عبدالحلیم ابوشقه در کتاب «آزاد شدن زن در عصر رسالت» آورده و به آن پاسخ گفته است . ( 14 )

در پاسخ به این پرسش باید گفت: تفاوت فیزیکی و روانی زنان و مردان جای انکار ندارد. در هیچ کجای جهان، مردان گوشواره طلا در گوش نمی‏کنند و از گردنبند طلا و النگو استفاده نمی‏کنند. در هیج کجای جهان مردان، از لوازم آرایش صورت برای زیبایی چشم و ابرو و گونه استفاده نمی‏کنند. در هیچ کجا مردان، دامن نمی‏پوشند. این امر به امروز مربوط نیست. از گذشته تا به حال چنین بوده است. از این حقیقت می‏توان نتیجه گرفت که در برخی خصلت‏ها زنان با مردان یکسان نیستند و با این فرض می‏توان احکام متفاوت برای آنها وضع کرد .

از همین مقوله است تفاوت مرد و زن در تحریک غریزه جنسی. مردان، زودتر از زنان برانگیخته می‏شوند و بسیاری از چیزهایی که برای مردان مهیج است زنان را به تهییج وانمی‏دارد .

بر این پایه، اگر قانون پوشش برای آن است که زمینه‏های تهییج جنسی در غیر محیط خانواده از میان رود، این واقعیت‏های متفاوت، احکام ویژه را به دنبال می‏کشد .

بر همین اساس در شریعت اسلامی در نگاه زن و مرد به یکدیگر تفاوت دیده می‏شود. برخی از فقها در رساله خود نوشته‏اند :

« نگاه کردن مرد به بدن زن نامحرم و همچنین نگاه کردن به موی آنان چه با قصد لذت، چه بدون آن، چه با ترس از وقوع در حرام چه بدون آن ، حرام است. و نگاه کردن به صورت آنان و دست‏هایشان تا مچ اگر به قصد لذت یا همراه با ترس وقوع در حرام باشد، حرام است. بلکه احتیاط مستحب آن است که بدون قصد لذت و ترس از وقوع در حرام هم به آنها نگاه نکند و نیز نگاه کردن زن به بدن مرد نامحرم حرام می باشد ، مگر به جاهایی از بدن که در متعارف، التزام به پوشیدنش نیست مثل سر و دست‏ها و ساق پاها که نگاه کردن زن به این جاها اگر بدون لذت و خوف وقوع در حرام باشد اشکال ندارد » . ( 15 )

در این زمینه، علامه محمدحسین فضل‏اللَّه در پرسش و پاسخی چنین گفته است :

« سؤال: آیا زن می‏تواند به مرد عریانی که تنها عورتش پوشیده است نگاه کند ؟

جواب: نگاه به مردان به مقداری که به طور متعارف پوشیده نیست، مانعی ندارد؛ اما در قضیّه مورد سؤال، مجاز شمردن آن به صورت کلّی (برای همه افراد و شرایط)، با اشکال رو به روست. پس شاید بتوان این طور گفت که: مجاز است، مگر آن‏که ترس فتنه (فساد) در میان باشد » . ( 16 )

ناگفته نماند که این دیدگاه تمامی فقها نیست و مقلدان باید به رأی و نظر مرجع خود عمل کنند. اما از منظر یک بحث علمی این رأی قابل دفاع است و آنچه را که در پاسخ به ایراد گفتیم، تأیید می‏کند .

عصاره سخن آن‏که، تفاوت حجاب زن و مرد از واقعیت‏های وجودی این دو صنف برخاسته است و این تمایز به نحوی است که جای انکار ندارد .

3 ) حجاب ، و افزایش التهاب

گروهی بر این باورند که حجاب، نه‏تنها زمینه‏های لذت‏جویی زن و مرد را از میان بر نمی‏دارد، بلکه طبق اصل و قاعده «الانسانُ حریصٌ علی ما مُنِع» آنها را آزمندتر می‏کند. بر این اساس، هم تشویش و اضطراب و التهاب در آنها بیشتر می‏شود و هم زمینه سوء استفاده را بیشتر می‏کند. در یکی از نشریات خارج از کشور آمده است :

« به اعتقاد فروید، لذتِ نظربارگی در معادله بین لذت و رنج نهفته است. لازمه لذت بردن از نگاه، این است که میان نگرنده و نگریسته فاصله باشد، زیرا فاصله مانند غیبت، خود اشتیاق برانگیز است. حجاب و نظام نگریستن آزرمگین پاره‏هایی از صورت و اندام زن و مرد را می‏پوشاند و به این ترتیب، فاصله‏ای به وجود می‏آورند که مایه لذت‏بردن از دیدن و شنیدن است. این گونه محدودیت‏ها در نگاه، در عین حال، به سوژه نگاه، بُعدی تحریک کننده می‏بخشد و به این ترتیب، زن به عاملی اشتیاق‏انگیز بدل می‏شود، و سرانجام، همان نتیجه‏ای به بار می‏آید که با اصول و احکام دینی درباره حجاب و نگاه در تضاد است؛ یعنی احکامی که برای جلوگیری از هوس‏انگیز شدن زن وضع شده است » . ( 17 )

و نیز گفته است :

« در زندگی واقعی، برخی از زنان با حجاب، پوشش را وسیله جلب نظر مردان قرار می‏دهند و به بهانه مرتب کردن چادر یا روسری، آن را باز می‏کنند و اندام و لباس خود را فرادید دیگران می‏گذراند » . ( 18 )

در همین مقاله از نظریه‏ای یاد شده که چادر را با عنوان دام یا نقاب به بحث گذاشته است . ( 19 )

راسل نیز همین عقیده را پذیرفته و از آن دفاع می‏کند، وی در این زمینه چنین نوشته است :

« میزان دفعاتی که یک مرد احساس شهوت می کند مربوط به شرایط خاص فیزیکی خود است، در صورتی که فرصت‏هایی که برانگیزاننده چنین تمایلاتی در او هستند مربوط به قراردادهای اجتماعی که او پای‏بند بدانهاست می‏باشد .

برای بشر اولیه دوران ویکتورین، قوزک پای یک زن، محرک کفایت کننده‏ای بود. درحالی‏که یک مرد امروزی جز با دست یافتن به مقصود نهایی به هیچ ترتیب تحریکی نشان نمی‏دهد. این امر کاملاً مربوط به مدل لباس خانم‏هاست. اگر عریانی قوزک مُد بود، همان کافی بود که ما را تهییج کند، و زن‏ها هم مجبور بودند - همان‏طوری که در بعضی از قبایل بربری مجبورند - که از لباس پوشیدن به عنوان وسیله‏ای که خود را از نظر جنسی جالب توجه نمایند، استفاده کنند. درست نظیر چنین ملاحظاتی در مورد ادبیات و تصاویر نیز صدق می‏کند. آنچه در زمان بشر ویکتورین محرک بود در مردان دوره‏ای نسبتاً آزادتر کاملاً بی‏اثر بود. هرچه متدین‏نماها آزادی جنسی را بیشتر محدود کنند، به همان اندازه نیز مردم زودتر تحریک خواهند شد .

به صورت فیزیولوژیکی است. به هر صورت و با هر قانونی که باشد، سرانجام به وجهی اتفاق خواهد افتاد. من،

ارسال شده توسط: والـه
نوشته های پیشین


صفحات: 1 2 3 4
ساخت وبلاگ در میهن بلاگ

شبکه اجتماعی فارسی کلوب | اخبار کامپیوتر، فناوری اطلاعات و سلامتی مجله علم و فن | ساخت وبلاگ صوتی صدالاگ | سوال و جواب و پاسخ | رسانه فروردین، تبلیغات اینترنتی، رپرتاژ، بنر، سئو