شخصیت، در یك نگاه‏

  مریم خسروى (كوكبى(

 شخصیت، تركیبى از اعمال، افكار، هیجانات و انگیزش‏هاى فرد است. شخصیت افراد، منحصر به فرد است. شخصیت را مى‏توان از این جهت كه چگونه مردم با هم متفاوت هستند و یا این كه در چه چیزى به همدیگر شباهت دارند، مورد مطالعه قرار داد. شخصیت یك فرد، نسبتاً ثابت مى‏ماند؛ امّا هر دو عامل «رشد» و تجربه» مى‏توانند آن را تغییر دهند.

 تعریف شخصیت‏

 گوردون آلپورت (بنیانگذار مطالعات نوین شخصیت)، شخصیت را بدین گونه تعریف كرده است: «شخصیت، سازمان پویایى از سیستم‏هاى روان - تنى فرد است كه رفتارها و افكار خاص او را تعیین مى‏كند».

 همه ما در صحبت‏هاى روزمرّه خود، كلمه شخصیت را به كار مى‏بریم؛ مثلاً ما مى‏گوییم: «من شخصیت فلانى را دوست ندارم». مطمئن هستیم كه مخاطب ما دقیقاً مى‏داند كه منظور ما چیست. به راستى منظور ما چیست؟ احتمالاً آنچه در صحبت از شخصیت فرد مورد نظر در ذهن داریم،آمیزه‏اى از چیزهاى مختلفى است كه امكان دارد خودبینى و تكبّر، پیشداورى‏ها، نوسان‏هاى خلق و خوى و ارزش‏هاى مادیگرایانه او از آن جمله باشد. بنابراین، به نظر مى‏آید آنچه كه از شخصیت در نظر داریم، تركیبى از اعمال، افكار، هیجانات و انگیزه‏هاى شخصى باشد كه در تعامل او با ما و دیگران نمایان مى‏شود.

 ماهیت شخصیت‏

 به نظر مى‏رسد چندین خصیصه متناقض در برداشت ما از «شخصیت» وجود داشته باشد كه یكى از آنها این اندیشه است كه هیچ دو نفرى دقیقاً شخصیت یكسانى ندارند و یا به عبارت دیگر، افراد، منحصر به فرد هستند؛ ولى در عین حال، اشخاص را به عنوان كسانى كه از برخى جهات شخصیت، داراى وجوه مشتركى هستند، در نظر مى‏گیرند. به نظر مى‏رسد سومین تناقض یا ناهمخوانى، در این عبارت پردازى است كه شخصیت توسط هر دو عامل وراثت و تأثیرات محیطى شكل مى‏گیرد.

 وجوه اشتراك‏

 با چه روش‏هایى مى‏توان دریافت كه انسان‏ها از لحاظ شخصیت به هم شبیه هستند؟ البته واقعیت این است كه هر یك از ما داراى شخصیت هستیم و نیز هر یك از ما اعمال، افكار، عواطف و نیازهایى داریم كه در مجموع، شخصیت ما را تشكیل مى‏دهند. به علاوه، همه ما در گذشته، تجربه‏هاى زیادى كسب كرده‏ایم كه هم اكنون بر شیوه عمل، تفكر، احساس و برانگیختگى ما تأثیر مى‏گذارد.

 برخى از اعمال ما را مى‏توان به عنوان اعمال اجتماعى، تهاجمى یا سودمند، طبقه‏بندى كرد. افكار را مى‏توان به عنوان خلّاق، معمولى، یا متعجب، طبقه‏بندى كرد. احساسات، ممكن است شادى بخش، غم‏انگیز، ملال‏انگیز و یا نیازمند به تأیید از سوى دیگران باشد و....

 انعطاف‏پذیرى و ثبات شخصیّت‏

 شخصیت مردم عموماً از زمانى به زمان دیگر، ثابت مى‏ماند. دخترى كه در دبیرستان، همیشه نگران نمره‏هاى خود بود، حالا در دانشگاه هم نگران نمراتش است. ثباتِ خصوصیات شخصیت، نه تنها در زمان‏هاى مختلف، قابل مشاهده است، بلكه در موقعیت‏هاى مختلف هم قابل مشاهده است.

 با این همه، تغییرات شخصیتى فرد در موقعیت‏هاى مختلف، نشان دهنده این حقیقت است كه شخصیت افراد، به اندازه‏اى انعطاف‏پذیر است كه نسبت به مقتضیات و در شرایط مختلف، واكنش متفاوت نشان دهند. فردى كه خوشحال است و همیشه مى‏خندد، در جریان مراسم تشییع و تدفین نزدیكان خود هم بخندند، احتمالاً نوعى ناراحتى دارد. به همین ترتیب، شخصیت افراد در زمان‏هاى طولانى، ثابت باقى مى‏ماند، گرچه از موقعیتى به موقعیت دیگر تغییر مى‏كند.

 صفات و تیپ‏هاى شخصیتى‏

 وقتى كه از كسى مى‏پرسید كه: فلانى چگونه آدمى است؟ جوابى كه به شما داده مى‏شود، احتمالاً حاوى صفاتى است كه چگونگى رفتار شخص مورد نظر را توصیف مى‏كند. شما ممكن است توصیف‏هایى از قبیل: صمیمى، رفیق، آرام، بى‏قرار، زود رنج، غیر مسئول و... شنیده باشید. به عبارت دیگر، به شما گفته مى‏شود كه فرد مذكور، چگونه رفتار مى‏كند. احتمالاً شما توصیف‏هایى در مورد خلق و خوى و شخصیت او دریافت مى‏كنید. این خلق و خوى را صفت مى‏نامند.

 مردم، داراى خصوصیات متفاوت و تركیبات گوناگونى از صفات هستند. توجه داشته باشید كه زمانى كه یك فرد را به عنوان صمیمى، دقیق و آرام توصیف مى‏كنیم، و فرد دیگرى را بى‏قرار، زود رنج و غیر مسئول قلمداد مى‏كنیم، تصوّرهاى مختلفى در ذهن ما نقش مى‏بندد. این تركیب از صفات، همان تیپ‏ها (یا: گونه‏ها)ى مختلف شخصیت مردم را توصیف مى‏كند.

 منابع:

 روان شناسى شخصیت سالم، آبراهام مازلو، ترجمه: شیوا رویگریان، تهران: هدف، 1367.

 چگونه شخصیّت سالم‏تر بیابیم؟ وین دایر، ترجمه: بدرالزمان نیك فطرت، تهران: نشر علم، 1381.

 روان شناسى كمال، دوآن شولتس، ترجمه: گیتى خوشدل، تهران: نشر نو، 1380.